De ziel van de sluis: op pad met sluiswachter Gijs

Ruben: Heb je wel eens meegemaakt dat mensen ruzie staan te maken in je sluis terwijl het water langzaam stijgt?

Gijs: [laughs] Nou, vaker dan je denkt! Sluisstress is een heel reëel fenomeen in Nederland, geloof me.

Ruben: Welkom bij TalkDutch. Vandaag praat ik met Gijs, achtenveertig jaar oud en al vijftien jaar sluiswachter op de Utrechtse wateren. We gaan het hebben over de kunst van het waterpeil, de dynamiek van de grachten en de rust die dit werk met zich meebrengt. Dag Gijs, fijn dat je er bent.

Gijs: Dank je, Ruben. Leuk om hier te zijn.

Ruben: Sluiswachter... Als ik daaraan denk, zie ik een man voor me in een houten huisje met een kop koffie, die af en toe aan een hendel trekt. Klopt dat beeld een beetje?

Gijs: [laughs] Nou, het heeft wel wat van die romantiek, ja. Zeker in de winter, als het rustig is. Maar in de zomer is het echt keihard werken. Dan is het een logistieke puzzel. Je hebt te maken met plezierjachtjes, onervaren schippers, beroepsvaart... En die moeten allemaal veilig dat niveauverschil overbruggen. Dus ja, die koffie wordt in de zomer vaak koud.

Ruben: Want hoe ziet zo'n zomerdag er dan uit? Neem ons eens mee naar jouw sluis.

Gijs: Nou, ik begin vaak vroeg, rond een uur of zeven. Dan is het water nog spiegelglad. De mist hangt soms nog over de gracht. Dat is echt het mooiste moment van de dag. Maar rond een uur of tien begint de drukte. De eerste recreanten komen dan. Mensen die een bootje hebben gehuurd en eigenlijk geen idee hebben wat ze doen.

Ruben: En dat levert dan die 'sluisstress' op?

Gijs: Precies. Kijk, een sluis is een soort flessenhals. Iedereen wil er tegelijk doorheen. En in een sluis liggen de bootjes heel dicht op elkaar. Als er dan wind staat, of de stroom is sterk, en mensen weten niet hoe ze hun boot moeten vastleggen... Nou, dan stijgt de spanning. Mensen beginnen tegen elkaar te schreeuwen, of ze houden de boot veel te strak vast waardoor hij scheef gaat hangen als het water zakt.

Ruben: En wat doe jij dan op zo'n moment? Want jij bent de baas van de sluis, toch?

Gijs: Ja, formeel wel. Maar ik zie mezelf eerder als een soort verkeersregelaar en psycholoog in één. Mijn belangrijkste gereedschap is niet die hendel om de sluisdeuren te bedienen, maar mijn stem. En humor. Als ik zie dat iemand in de stress schiet omdat zijn boot wegloopt, ga ik er rustig naartoe. Ik roep dan heel kalm: "Geen zorgen, we lossen het op. Leg de lijn maar rustig om die bolder." Je ziet de spierspanning bij zo'n schipper dan meteen wegvloeien.

Ruben: Dat klinkt alsof je heel veel mensenkennis nodig hebt voor dit vak. Is dat ook wat je er zo leuk aan vindt?

Gijs: Absoluut. Je ziet de hele samenleving voorbijkomen. Van miljonairs op gigantische jachten tot studenten in een gammele sloep die ze met ducttape bij elkaar houden. En iedereen is op dat moment gelijk, want iedereen moet wachten tot het water op het juiste niveau is. Dat vind ik prachtig. Water nivelleert alles, letterlijk en figuurlijk.

Ruben: Mooi gezegd. Maar er is de laatste jaren ook veel veranderd in jouw sector, toch? Veel sluizen worden nu op afstand bediend vanuit een centrale post. Hoe kijk jij daarnaar?

Gijs: [sighs] Ja, dat is een gevoelig punt. Het klopt dat steeds meer sluizen geautomatiseerd worden. Dan hangen er camera's en zit er iemand op een hoofdkantoor kilometers verderop die op de knoppen drukt. Efficiënt? Ja, waarschijnlijk wel. Maar je verliest de ziel van het vak.

Ruben: Wat mis je dan in die automatisering?

Gijs: Het menselijk contact en de intuïtie. Een camera ziet niet dat een schipper onzeker is. Een camera ruikt niet of er ergens een motor oververhit raakt. Als fysieke sluiswachter voel en hoor je de sluis. Je hoort het kraken van het hout, het stromen van het water... Je weet precies wanneer er iets mis is, nog voordat de computer een foutmelding geeft. En tja, die praatjes met de schippers hè. Dat is toch de smeerolie van de scheepvaart.

Ruben: Toch hoor ik ook wel eens dat het werk saai kan zijn. Vooral buiten het seizoen. Wat doe je als er urenlang geen boot langskomt?

Gijs: Dat vragen mensen me heel vaak. "Gijs, verveel je je nooit?" Maar nee, echt niet. In de herfst en winter doen we veel onderhoud. Het groen rond de sluis bijhouden, de mechanieken smeren, schilderen. En daarnaast... ik geniet ook enorm van de stilte. Als het regent en er is geen mens op het water, dan heeft de sluis iets mystieks. Het dwingt je tot vertraging. In onze maatschappij moet alles altijd maar sneller en efficiënter. Maar de sluis bepaalt het tempo. Je kunt het water niet sneller laten stromen door harder te duwen. Dat dwingt mij ook tot rust.

Ruben: Dat klinkt bijna filosofisch. Heeft dit werk jou als persoon veranderd?

Gijs: Ja, dat denk ik wel. Vroeger was ik best wel onrustig. Ik wilde altijd haast maken, doelen bereiken. Maar de sluis heeft me geleerd dat sommige dingen simpelweg tijd nodig hebben. Je moet meebewegen met de stroom, niet ertegenin vechten. Als er een stremming is of een technisch defect, dan kun je heel druk gaan doen, maar je lost het er niet sneller mee op. Rust bewaren is het enige wat werkt.

Ruben: Is er een specifieke ontmoeting op de sluis die je altijd is bijgebleven?

Gijs: O, zoveel. Maar er is er één van een paar jaar geleden. Er kwam een oudere man in zijn eentje in een klein zeilbootje aanvaren. Hij was ontzettend onhandig bezig en legde zijn boot helemaal verkeerd aan. Ik hielp hem en we maakten een praatje. Het bleek dat zijn vrouw onlangs was overleden. Zij deed altijd de touwen, en hij stuurde. Dit was zijn eerste reis alleen. Hij was doodsbang dat het hem niet zou lukken, maar hij wilde die reis maken ter nagedachtenis aan haar. We hebben toen samen een kop koffie gedronken op de kant. Hij huilde, ik hield even zijn schouder vast. Toen de sluis openging, voer hij met een glimlach weg. Op zulke momenten weet ik precies waarom ik hier sta.

Ruben: Wat een prachtig, intiem verhaal. Dat laat wel zien dat een sluiswachter zoveel meer is dan alleen een operator van een machine.

Gijs: Precies. We zijn een baken van rust in een soms hectische wereld.

Ruben: We naderen het einde van ons gesprek, Gijs. Wat zou jij onze luisteraars, die vaak druk bezig zijn met hun dagelijkse leven en misschien ook wel eens last hebben van 'sluisstress' in hun hoofd, willen meegeven?

Gijs: Nou... ik zou willen zeggen: zoek af en toe je eigen sluis op. Neem de tijd om even stil te staan en te wachten tot het waterniveau in je hoofd weer gelijk is aan de wereld om je heen. Je hoeft niet altijd vol gas te varen. Soms is dobberen en wachten het beste wat je kunt doen.

Ruben: Wat een mooie boodschap om mee af te sluiten. Gijs, ontzettend bedankt voor dit openhartige gesprek en voor je mooie inzichten.

Gijs: Graag gedaan, Ruben. En kom gerust eens langs bij de sluis!

Ruben: Dat ga ik zeker doen. En voor de luisteraars thuis: bedankt voor het luisteren naar TalkDutch. Vond je dit een inspirerend gesprek? Deel het dan vooral met je vrienden of laat een reactie achter.

Ruben: Wil je de tekst van deze aflevering meelezen? Het transcript staat gratis op talkdutch punt nl.