De onzichtbare snelweg: trekvogels boven Nederland

Daan: Wist je dat er op een heldere herfstnacht letterlijk miljoenen vogels over ons land vliegen, zonder dat wij er op de grond iets van merken?
Gijs: Ja, het is een enorme, onzichtbare snelweg boven onze hoofden. Als je in het donker naar de lucht luistert, hoor je soms alleen een kort piepje van een koperwiek of een zanglijster.
Daan: Fascinerend is dat. Welkom bij TalkDutch. Ik ben Daan, en vandaag praat ik met Gijs. Gijs is 48 jaar en werkt als ecoloog, maar staat in zijn vrije tijd al tientallen jaren voor dag en dauw op in de duinen om vogels te ringen en hun trekgedrag te volgen. Gijs, fijn dat je er bent.
Gijs: Leuk om hier te zijn, Daan.
Daan: Zeg Gijs, voor veel mensen is de herfst de tijd van vallende bladeren en regenbuien, maar voor jou is het hoogseizoen, toch? Wat gebeurt er precies in deze tijd van het jaar boven ons hoofd?
Gijs: Nou... het is eigenlijk een gigantische verhuizing. Honderden miljoenen vogels uit Scandinavië, Siberië en Noord-Europa trekken naar het zuiden. En Nederland ligt geografisch gezien op een cruciale kruising. We hebben de kustlijn waarlangs ze navigeren, en onze vochtige weilanden en duinen zijn ideale pleisterplaatsen om bij te tanken.
Daan: En wat doe jij dan precies bij zo'n ringstation? Want ik stel me zo voor dat je niet zomaar achter een vogel aan rent met een netje.
Gijs: [laughs] Nee, gelukkig niet, dat zou vrij kansloos zijn. We zetten heel fijne mistnetten op tussen het struikgewas. Dat doen we al ver vóór zonsopkomst. Als de vogels 's ochtends wakker worden en vliegen om voedsel te zoeken, vliegen ze in die netten. Wij halen ze er heel voorzichtig uit, wegen ze, meten de vleugels, kijken naar de vetvoorraad en geven ze een licht aluminium ringetje met een uniek nummer. En daarna laten we ze meteen weer vliegen.
Daan: Hm, oké. Maar waarom doen we dat eigenlijk nog handmatig in een tijd van GPS en satellieten? Is zo'n ringetje niet een beetje ouderwets?
Gijs: Dat vragen mensen me wel vaker, ja. Kijk, zenders zijn prachtig voor grote vogels zoals ooievaars of roofvogels, maar een goudhaantje weegt maar vijf gram. Daar kun je geen batterij of zender op plakken. Bovendien verzamelen we via dat ringen al meer dan honderd jaar gestandaardiseerde data. Daardoor zien we heel subtiele patronen die je anders nooit opmerkt.
Daan: Wat voor patronen zie je dan? Komen er bijvoorbeeld andere vogels dan vroeger?
Gijs: Absoluut, en dat is soms best schrikken, maar soms ook verrassend. Neem nou de tjiftjaf, een klein groenig zangvogeltje. Dertig jaar geleden trokken die vrijwel allemaal weg naar Zuid-Europa of Noord-Afrika. Tegenwoordig zien we dat een aanzienlijk deel gewoon in Nederland blijft overwinteren. De winters zijn milder geworden, dus het risico om te blijven is kleiner dan de zware reis naar het zuiden.
Daan: Hm, dus het klimaat verandert het gedrag van die dieren heel direct. Maar merk je ook dat bepaalde soorten achteruitgaan?
Gijs: Ja... [sighs] dat is de schaduwzijde van ons werk. Boerenlandvogels en insecteneters hebben het heel zwaar. De grutto wist iedereen al, maar ook soorten zoals de grauwe vliegenvanger of de ringmus zien we veel minder in de netten dan toen ik dertig jaar geleden begon. Als de insectenpopulatie afneemt, hebben die vogels onderweg simpelweg niet genoeg brandstof.
Daan: Dus als jij zo'n vogeltje vasthoudt en je ziet dat het mager is... dan voel je de staat van de natuur letterlijk in je handpalm?
Gijs: Zo kun je het precies zeggen. Kijk, als je een fit vogel vasthebt — zo'n vetlaagje zie je als een geel bultje onder het dunne huidje bij de borst — dan weet je: die is klaar voor de oversteek over de Pyreneeën of de Sahara. Maar als een vogel graatmager is, weet je dat hij de reis waarschijnlijk niet overleeft. Dat raakt me elke keer weer.
Daan: Ja, dat kan ik me goed voorstellen. Maar zeg eens, is er niet ook een spanning tussen natuurbehoud en hoe wij ons land inrichten? Nederland is ontzettend vol gebouwd, overal is licht en geluid. Hinderen wij die vogels niet gigantisch tijdens hun nachtelijke vliegtochten?
Gijs: Enorm. Lichtvervuiling is echt een onderschat probleem. Veel zangvogels trekken 's nachts en oriënteren zich op de sterren en het magnetisch veld. Als ze over een verlicht kasgebied of een grote stad vliegen, raken ze gedesoriënteerd. Ze vliegen zich dood tegen glazen kantoortorens of draaien urenlang rondjes om felverlichte gebouwen tot ze uitgeput neervallen.
Daan: Echt waar? Rondjes draaien tot uitputting?
Gijs: Ja, helaas wel. Gelukkig zien we wel dat steeds meer gemeentes en bedrijven de verlichting 's nachts dimmen of uitschakelen, zeker tijdens de piek van de vogeltrek. Dat helpt enorm. Maar er is nog een lange weg te gaan.
Daan: Oké, maar als ik heel eerlijk ben, Gijs... jij staat dus om vier uur 's ochtends in de kou in het struikgewas. Is dat nou niet soms verschrikkelijk afzien? Wat drijft je om dat na dertig jaar nog steeds te doen?
Gijs: [laughs] Mijn vrouw vraagt dat ook wel eens als de wekker om half vier gaat! Maar eerlijk? Het is de magie van de stilte. Je bent buiten wanneer de wereld slaapt. Je hoort de wind opsteken, de eerste zonnestralen door de mist breken, en dan heb je ineens een merel of een draaihals in je handen die gisteren nog in Noorwegen zat. Die kwetsbaarheid en tegelijk de ongelooflijke kracht van zo'n diertje... dat geeft me een soort rust en verwondering die ik nergens anders vind.
Daan: Mooi gezegd. Het herinnert je er aan hoe klein we eigenlijk zijn.
Gijs: Precies. Wij mensen denken vaak dat we de aarde beheersen, meester zijn over alles, maar het ritme van de seizoenen en de migratie van de natuur gaat gewoon door, ongeacht onze drukke agenda's.
Daan: Mooi. Gijs, tot slot... wat zou jij onze luisteraars willen meegeven als ze dit najaar naar buiten stappen?
Gijs: Doe eens een keer 's avonds laat of vroeg in de ochtend de deur open. Zet al je schermen uit, doe het buitenlicht uit en luister gewoon twee minuten in stilte naar de lucht. Je zult verbaasd staan van wat er boven je hoofd gebeurt zonder dat je het doorhad. En geef de natuur in je eigen tuin wat ruimte — laat die dode bladeren liggen, want daar zitten de insecten in die onze trekvogels zo hard nodig hebben.
Daan: Prachtig advies. Gewoon even stilstaan en luisteren. Gijs, ontzettend bedankt voor dit inspirerende en heldere gesprek.
Gijs: Heel graag gedaan, Daan.
Daan: En voor mij blijft de gedachte hangen dat de natuur niet iets is waar je naartoe reist, maar iets dat dag en nacht vlak boven ons hoofd aanwezig is, als we maar de tijd nemen om te kijken en te luisteren.
Daan: Het hele transcript van deze aflevering vind je gratis op talkdutch punt nl.