Zorgen voor een ander, zonder jezelf te verliezen

Eva: Hoe zorg je voor een ander zonder jezelf volledig kwijt te raken? Meer dan vier miljoen Nederlanders zorgen langdurig voor een chronisch ziek familielid of een hulpbehoevende vriend, vaak naast een drukke baan en een eigen gezin. Vandaag praat ik met de tweeënvijftigjarige Anja, die jarenlang de zorg voor haar dementerende moeder combineerde met haar eigen drukke leven. Welkom, Anja.

Anja: Dank je wel, Eva. Fijn om hier te zijn en dit belangrijke onderwerp te bespreken.

Eva: Anja, we noemen het tegenwoordig heel formeel 'mantelzorg'. Maar toen jij hier destijds mee begon, noemde je dat waarschijnlijk zelf niet zo, of wel? Hoe gleed je daar eigenlijk in?

Anja: Nou, dat ging inderdaad heel geleidelijk. Mijn moeder werd simpelweg wat vergeetachtig. Dan ga je in het begin een keertje extra langs om te poetsen of om de wekelijkse boodschappen te doen. Vervolgens ga je een keer mee naar de huisarts omdat ze de uitleg niet goed meer onthoudt. En voor je het weet, doe je haar complete administratie, beheer je haar medicijnen en sta je om de haverklap bij haar op de stoep omdat ze de weg kwijt is of de sleutels in de koelkast heeft gelegd. Je denkt in die eerste fase echt dat je gewoon een goede, behulpzame dochter bent. Totdat je op een dag wakker wordt en beseft dat je hele eigen leven in het teken staat van die zorg. Het sluipt er echt heel stiekem in.

Eva: Ja, het sluipt erin. En op een gegeven moment merkte je waarschijnlijk dat je eigen gezondheid, zowel fysiek als mentaal, daaronder begon te lijden. Wanneer ging bij jou echt het rode waarschuwingslampje branden?

Anja: [sighs] Dat was een heel pijnlijk, maar achteraf gezien cruciaal moment. Ik herinner me een dinsdagochtend in de supermarkt. Ik stond voor het schap en ik kon simpelweg niet meer kiezen tussen twee soorten jonge kaas. Mijn hoofd zat zo vol, ik was zo intens moe, dat die simpele beslissing me te veel werd. Ik barstte in tranen uit, midden in het gangpad. Mijn batterij was niet alleen leeg, hij was gewoon kapot. Ik sliep al maanden slecht, had constant spanningshoofdpijn en reageerde ontzettend prikkelbaar op mijn eigen kinderen thuis. Mijn lichaam gaf een heel duidelijk signaal: tot hier en geen stap verder. Maar ja, in je hoofd zit dan nog die stem die zegt: 'Maar het is wel mijn moeder, ik kan haar nu toch niet in de steek laten?'

Eva: Hm. Dat herkenbare schuldgevoel. Dat is echt een hardnekkige vijand in dit soort situaties, denk ik. Hoe ging je daar op dat moment mee om? Want de zorg ophouden kon niet meer, maar stoppen voelde waarschijnlijk ook als falen.

Anja: Precies, dat is exact de spagaat waar bijna elke mantelzorger in vastloopt. Je voelt je schuldig als je bij je ouder bent, omdat je door de uitputting prikkelbaar en ongeduldig reageert. En je voelt je schuldig als je thuis bent, omdat je denkt dat je haar verwaarloost. Ik zat in een vicieuze cirkel. Een goede vriendin van me zei toen iets wat me echt wakker schudde. Ze zei: 'Anja, als jij nu omvalt en in een burn-out belandt, dan heeft je moeder helemaal niets meer aan je.' Dat was voor mij echt een eyeopener. Goed voor jezelf zorgen is geen luxe of egoïsme, het is bittere noodzaak om er überhaupt voor een ander te kunnen zijn.

Eva: 'Als jij omvalt, heeft ze niets meer aan je.' Dat klinkt ontzettend logisch, maar de praktijk is natuurlijk weerbarstig. Welke concrete stappen heb je gezet om die grenzen eindelijk te gaan bewaken?

Anja: De allereerste stap was praten en de situatie openlijk delen. Ik heb op mijn werk heel transparant verteld hoe zwaar het was. Mijn leidinggevende reageerde gelukkig fantastisch en bood me flexibele werktijden aan. Dat gaf meteen wat lucht in mijn agenda. Daarnaast hebben we professionele hulp ingeschakeld. Er kwam een casemanager dementie in beeld, die ons wees op de mogelijkheid van dagbesteding voor mijn moeder. In het begin vond ik dat vreselijk moeilijk. Mijn moeder wilde absoluut niet, en dat deed veel pijn. Maar na een paar weken bloeide ze daar juist helemaal op door het contact met anderen. En ik? Ik had ineens twee middagen in de week helemaal voor mezelf.

Eva: En wat deed je dan op die middagen? Kon je die tijd ook echt voor jezelf claimen, of bleef je in je hoofd toch constant bezig met scenario's en zorgen?

Anja: O, dat was in het begin echt een worsteling, hoor. Mijn telefoon lag altijd met het geluid aan naast me op tafel en bij elk appje schoot mijn hartslag omhoog. Maar ik ben toen heel bewust de natuur in gegaan. Ik ging wandelen in het bos, urenlang, zonder doel. De natuur heeft een ongelooflijk heilzame werking op mij. Het herinnerde me eraan dat de wereld gewoon doordraait, wat er ook gebeurt. Ik begon langzaam in te zien dat ik de dementie van mijn moeder niet kon stoppen. Het was een proces waar ik geen controle over had. Het enige waar ik wél invloed op had, was de manier waarop ik ermee omging. Door die wandelingen leerde ik letterlijk weer op adem te komen.

Eva: Wat mooi omschreven. Het accepteren van de situatie in plaats van het constante gevecht ertegen. Heeft die verandering in jouw houding ook invloed gehad op de relatie met je moeder in die laatste fase van haar leven?

Anja: Ja, absoluut, en dat is misschien wel het mooiste cadeau van dit hele proces. Doordat de praktische en medische zorg grotendeels werd overgenomen door professionals, kreeg ik weer de ruimte om gewoon haar dochter te zijn. We hoefden niet meer te praten over medicijnen of doktersafspraken. In plaats daarvan hielden we elkaars hand vast, luisterden we naar de muziek van vroeger en zaten we soms een uur lang samen in stilte te kijken naar de vogels in de tuin. Dat waren heel intieme, waardevolle momenten die ik voor geen goud had willen missen. Juist omdat de constante druk van de ketel was.

Eva: Wat een prachtig beeld. Het laat heel krachtig zien dat grenzen stellen niet betekent dat je minder liefde geeft, maar dat je juist ruimte maakt voor de essentie. Als je nu terugkijkt op die intense periode, wat is dan de belangrijkste les die je onze luisteraars zou willen meegeven over mentale gezondheid en het zorgen voor een ander?

Anja: Dat je eigen kwetsbaarheid durven tonen juist je grootste kracht is. In Nederland hebben we vaak de neiging om alles zelf te willen oplossen, om de touwtjes krampachtig in handen te houden. Maar op tijd om hulp vragen is geen teken van zwakte. Het is juist een teken van diepe realiteitszin en liefde voor jezelf én de ander. En wees alsjeblieft mild voor jezelf. Je kunt simpelweg niet de perfecte werknemer, de perfecte partner én de perfecte mantelzorger tegelijkertijd zijn. Soms is 'goed genoeg' echt meer dan voldoende.

Eva: Een prachtige en ontzettend waardevolle les, Anja. Dank je wel dat je jouw persoonlijke en inspirerende verhaal zo openhartig met ons wilde delen vandaag.

Anja: Heel graag gedaan, Eva. Ik hoop oprecht dat het anderen de moed geeft om wat vaker voor zichzelf te kiezen.

Eva: Zorg goed voor elkaar, maar begin vooral bij jezelf. Wil je deze aflevering op je gemak nalezen? Het transcript staat helemaal gratis voor je klaar op talkdutch punt nl.